Psychologische veiligheid: durven zeggen wat je raakt

Psychologische veiligheid ontstaat wanneer mensen durven uitspreken wat hen raakt. Ook wanneer dat spannend is. Juist in relaties waarin veel vertrouwen bestaat, kan het moeilijk zijn om eerlijk te zeggen wat pijn doet.

Een vriendschap onder spanning

Ryan draaide zich nog eens om in zijn bed. Zijn kussen was nat. Hoe had het zover kunnen komen dat hij door zijn beste vriend huilend op bed lag?

Hij kende Brian al jaren. Vanaf de kleuterschool waren ze vrijwel onafscheidelijk. Samen spelen, samen voetballen, samen naar school en later samen op stap. Ze waren zelfs een paar keer samen op vakantie geweest. Ryan kon zich niet voorstellen hoe zijn leven zonder Brian eruit zou zien.

Toen ze klein waren hadden ze samen geheimen die niemand anders mocht weten. Stiekem roken in de bosjes, briefjes sturen aan meiden in de klas, onschuldige streken uithalen en daarna op je kop krijgen van je ouders.

Maar nu leek die onschuld verdwenen.

Woorden die vroeger onschuldig leken

Al zolang Ryan zich kon herinneren noemde Brian hem Blacky. Voor Ryan was dat jarenlang gewoon geweest. Ook zijn ouders, die voor zijn geboorte van Suriname naar Nederland waren verhuisd, hadden er vroeger nooit iets van gezegd.

Brian was kind aan huis. Hij speelde bij Ryan, bleef regelmatig eten en sliep er soms ook. Bovendien hadden veel kinderen een bijnaam. Lange, kleine, rooie. Niemand maakte daar vroeger een punt van.

Ryan noemde Brian altijd Spekkie. Brian had niet het lange en slanke lichaam van Ryan, maar was stevig gebouwd.

Wat vroeger onschuldig leek, voelde nu anders.

Boos zonder woorden

Toen Brian tijdens het voetbal geïrriteerd riep: “Hé Blacky, speel die bal nou eens over!”, was voor Ryan de maat vol.

Hij voelde de woede in zijn lichaam. Al langere tijd stoorde hij zich eraan dat zijn beste vriend hem zo noemde, maar hij had er nooit iets van gezegd. Ook die middag niet.

Na de wedstrijd stapte hij direct op de fiets en reed naar huis. Toen Brian vroeg of er iets aan de hand was, gaf Ryan geen antwoord.

Waarom zei hij niet gewoon dat hij niet meer zo genoemd wilde worden?

Ryan wist het antwoord niet precies.

Hij durfde het niet.

Ook Brian voelde zich geraakt

Brian lag later die avond op zijn buik, bovenop het dekbed. Hij had het warm en dacht terug aan de wedstrijd. Hij had gemerkt dat Ryan boos op hem was, maar waarom?

Ze kenden elkaar al zo lang. Ze deelden lief en leed. Brian wist als enige op wie Ryan verliefd was. Niemand anders wist dat. Ook Ryan kende dingen van Brian die hij aan niemand anders had verteld.

Toch voelde Brian dat er de laatste tijd iets veranderd was. Alsof de afstand tussen hen groter werd.

Hij merkte het aan de manier waarop Ryan tegen hem sprak. Woorden kwamen harder binnen dan vroeger. Vooral één woord.

Spekkie.

Brian vond het steeds vervelender dat Ryan hem zo noemde. De laatste tijd stond hij iedere dag op de weegschaal. Zijn ouders hadden altijd gezegd dat hij in de puberteit wel zou groeien en dan slanker zou worden. Maar nu hij bijna zestien was, leek hij vooral zwaarder te worden.

En zijn beste vriend drukte hem daar iedere dag met zijn neus op.

Waarom zei Brian niet gewoon dat hij geen Spekkie meer genoemd wilde worden?

Ook hij durfde het niet.

Veiligheid is niet vanzelfsprekend

Een week later was het feest. De zus van Brian werd veertien en had vriendinnen uitgenodigd. Natuurlijk was Ryan er ook. Hij kwam ieder jaar op haar verjaardag. Hij leek bijna een broer voor haar.

De muziek stond hard. Meiden giechelden in groepjes. De zus van Brian liep rond met frisdrank, chips en nootjes. Brian zat op een stoel naast Ryan en zei weinig. Ryan leunde met zijn ellebogen op zijn knieën en keek strak voor zich uit.

Brian had zich de hele week op dit moment voorbereid. Hij wilde Ryan vragen wat er aan de hand was. En hij wilde zeggen dat hij geen Spekkie meer genoemd wilde worden.

Maar wanneer was het juiste moment?

Aan het begin van de avond liep hij het risico dat Ryan boos zou worden en het feest zou verpesten. Aan het einde van de avond voelde het misschien te laat. Eigenlijk was er nooit een goed moment.

Brian was bang voor Ryans reactie. Wat als hij boos werd? Wat als hun vriendschap voorbij zou zijn?

Niets zeggen voelde veiliger.

Maar het was geen echte veiligheid. Het was vermijden.

Het gesprek dat alles veranderde

“Blacky”, zei Brian.

Ryan keek naar links, nog steeds met zijn ellebogen op zijn knieën.

“Wat is er met jou aan de hand? Je zegt zo weinig. Vorige week ging je na het voetballen zonder iets te zeggen naar huis. Was je boos?”

Brian voelde zijn hart in zijn keel kloppen. Het zweet brak hem uit, maar hij probeerde niets te laten merken. Hij had het gesprek geopend.

“Nee, niks”, zei Ryan, en hij keek weer recht voor zich uit.

“Maar waarom ben je dan zo kortaf de laatste tijd? Ik heb je de hele week bijna niet gesproken.”

Het duurde even voordat Ryan zich oprichtte en een kwart slag op zijn stoel draaide. Hij keek Brian niet aan toen hij begon te praten.

“Ja, je hebt gelijk. Ik was boos. Ik ben boos. Boos op jou.”

Brian schrok. Hij had veel scenario’s in zijn hoofd gehad, maar deze reactie niet.

Ook Ryan schrok van zijn eigen woorden. Ze waren eruit voordat hij er erg in had. Was dit het einde van hun vriendschap?

“Waarom ben je boos op mij? Ik heb niets gedaan”, zei Brian.

Vanaf dat moment ging het gesprek vanzelf. Brian en Ryan spraken met elkaar zoals ze nooit eerder met elkaar hadden gesproken.

Eerlijk. Kwetsbaar. Zonder masker.

“Ik baal ervan dat je mij steeds Blacky noemt”, zei Ryan. “Mijn ouders, mijn broers en mijn zus snappen het ook niet. Zij zeggen dat het niet hoort. En ze hebben gelijk. Wat kan ik eraan doen dat ik donker ben? Niets toch?”

Brian ging recht zitten en keek Ryan aan.

“Weet je wat ik niet leuk vind? Dat je mij Spekkie noemt. Kan ik eraan doen dat ik zwaarder ben dan jij? Niets toch?”

De opluchting van eerlijkheid

Beide jongens keken elkaar verbaasd aan.

Ryan begon te lachen. Voorzichtig lachte Brian mee. Het lachen werd harder. Zo hard dat een paar meiden vragend opkeken.

“Oh, die hebben weer wat”, zei de zus van Brian.

“Wij hebben zeker wat”, zei Ryan lachend. “Wij hebben wat met rijmen. Brian en Ryan. Blacky en Spekkie.”

Ze lachten nog harder.

Het was geen lach om elkaar. Het was een lach van opluchting. De spanning gleed uit hun lichaam. Hun vriendschap was niet stuk. Integendeel. Ze hadden eindelijk gezegd wat ze al veel te lang hadden ingeslikt.

Toen ze uitgelachen waren, nam Brian het woord.

“Waarom heb je mij nooit verteld dat je het vervelend vindt dat ik je Blacky noem?”

“Ik was bang”, zei Ryan.

“Bang dat onze vriendschap voorbij zou zijn”, vulde Brian aan. “Dat is precies waarom ik jou nooit heb gezegd dat ik het vervelend vind dat je mij Spekkie noemt.”

Er viel een korte stilte.

“Toch raar”, zei Ryan. “Wij weten alles van elkaar. We zeggen alles tegen elkaar. En toch zijn we allebei bang om te zeggen wat we echt voelen.”

Psychologische veiligheid begint dichtbij

Brian keek voor zich uit.

“Hoe dichter je bij elkaar staat, hoe banger je soms wordt om elkaar kwijt te raken. Zouden meer mensen dat hebben?”

Ryan haalde zijn schouders op.

“Geen idee. Maar ik voelde blijkbaar niet genoeg veiligheid om dit met jou te delen. En als ik het niet met mijn beste vriend kan delen, met wie dan wel?”

Dat is precies waar psychologische veiligheid over gaat.

Het betekent niet dat alles makkelijk is. Het betekent ook niet dat mensen elkaar nooit raken of kwetsen. Psychologische veiligheid betekent dat er voldoende vertrouwen is om uit te spreken wat gezegd moet worden. Ook als dat ongemakkelijk is.

In vriendschappen is dat belangrijk. In gezinnen ook. En binnen organisaties misschien nog wel meer.

Want waar mensen niet durven zeggen wat hen raakt, ontstaat afstand. Misverstanden blijven liggen. Irritatie groeit. Samenwerking wordt stroever. Niet omdat mensen niet willen, maar omdat ze zich niet veilig genoeg voelen om eerlijk te zijn.

Vertrouwen en cultuur in je organisatie

Ook binnen organisaties worden veel dingen niet uitgesproken. Medewerkers zeggen niet altijd wat ze denken. Leidinggevenden krijgen niet altijd te horen wat er echt speelt. Teams blijven beleefd aan de oppervlakte, terwijl onderhuids spanning ontstaat.

Psychologische veiligheid helpt om dat zichtbaar te maken.

Wil je weten hoe het is gesteld met vertrouwen, veiligheid, leiderschap en samenwerking binnen jouw organisatie?

Met de Cultuurscan krijg je inzicht in:

• Betrokkenheid van medewerkers
• Effectiviteit van leiderschap
• Samenwerking binnen teams
• Organisatiecultuur
• Vertrouwen en veiligheid

Vraag de Cultuurscan aan en ontdek waar jouw organisatie sterker kan worden.

Cultuurscan aanvragen:
https://tonsultancy.nl/cultuurpijlers/